| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Doğu Anadolu Bölgesi... |
|
 |
|
|
|
|
|
Doğu Anadolu Bölgesi... |
|
Türkiye Cumhuriyeti' nin Anadolu topraklarında
Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Irak' ın kuzeyinde, İç Anadolu Bölgesi
doğusunda, Karadeniz Bölgesi güneyinde; İran' ın, Nahçıvan' ın, Ermenistan'
ın batısında yer alır.
Türkiye' nin
Coğrafi Bölgeleri içerisinde en büyük alana sahip olanıdır.
Türkiye' nin kapladığı alanın
(814.578 km²) %21' ini (171.061 km²) Doğu Anadolu Bölgesi oluşturur.
Nüfus yoğunluğu bakımından en az olan ve ortalama
yüksekliği ise en fazla olan bölgedir.
Maden zenginlikleri yönünden en
fazla kaynağa sahip olan Doğu Anadolu Bölgesi ayrıca volkanizmanın en etkin
olduğu coğrafi bölgedir.
Doğu Anadolu iklimi,
çok sert olarak özetlenebilir. Mevsimler ve gündüz-gece arasındaki
ısı farkları çok fazladır.
Yazlar ova kesimlerinde
gündüzleri pek sıcak olur. (Malatya en sıcak ayının ortalama
sıcaklığı 29C, maksimum gölgede 41C), fakat yayla kesimlerinde daha
serin geçer (en sıcak ay ortalaması 17C ve gölgede 34C).
Kışlar her yerde çok
soğuk ve sürekli, kuzeydoğuya doğru daha serttir.
Araştırma:
www.internethatti.com
www.internethatti.com |
|
|
|
|
|
Yukarı Fırat Bölümü: |
|
Bölgenin batı kısmını oluşturur. Bölgenin en
geniş yüz ölçüme sahip bölümüdür. Bölümün başlıca yer şekillerini
sıradağlar ve bu dağlar arasında uzanan ovalar oluşturmuştur. Bölümün
kuzeyinde Mercan dağları güneyinde ise Güneydoğu Toroslar’ ın bir kısmı
yer alır.
Bu dağlar arasında Elbistan, Malatya, Muş ve
Elazığ ovaları bulunur. Kuzeyde ise Erzincan ve Tercan ovaları yer alır.
Bölümün akarsuları Fırat' ı oluşturan Karasu ve Murat ırmaklarıdır. Bu
ırmaklar üzerinde Keban ve Karakaya barajları yer alır.
Bölümde karasal iklim etkilidir. Bu yüzden
bitki örtüsü bozkırdır. Dağların yağış alan yamaçlarında ise yer yer
ormanlara rastlanır. Kış mevsiminde kar yağışı ve don olayları görülür.
Bölge içerisinde en verimli ovalar buradadır. Bu yüzden bölgenin en
yoğun nüfuslu yeri Yukarı Fırat Bölümü' dür. Nüfus genellikle ovaların
çevresinde toplanmıştır.
Bölümdeki il merkezleri Malatya, Elazığ,
Erzincan, Bitlis, Bingöl ve Tunceli' dir. Bölümün en büyük yerleşim yeri
Malatya' dır. Kent, tarım, sanayi, ticaret ve kültür merkezi
durumundadır.
Bölümde tarım, halkın en önemli geçim kaynağıdır. Buradaki ovalarda en
fazla buğday, arpa, şeker pancarı, tütün ve baklagiller yetiştirilir.
Bölümdeki otlakların fazlalığı büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın
gelişmesine neden olmuştur.
Malatya' da yem, süt ürünleri, pamuklu dokuma,
şeker, sigara ve et kombinaları vardır. Elazığ' da ise şeker ve çimento
fabrikaları ile ferro krom tesisleri bulunur. Bölüm, ülkemizin yer altı
kaynağı bakımından en zengin yeridir. Elbistan’ da çıkarılan linyit
buradaki termik santralde enerji kaynağı olarak kullanılır. Ayrıca krom,
demir, bakır, çinko ve kurşun da çıkarılmaktadır.
|
|
|
|
|
|
Erzurum - Kars Bölümü: |
|
Doğu Anadolu Bölgesi’ nin kuzeydoğu köşesini
oluşturur. Bölümde Erzurum - Kars ile Ardahan plâtoları geniş yer kaplar.
Bölümün dağları ise Allahuekber, Kargapazarı ve Palandöken’ dir. Ovalar ise
Erzurum ve Iğdır’ dır. Bölümdeki akarsular Aras ve Kura’ dır.
Bölümde şiddetli karasal
iklim görülür. Kışlar uzun ve soğuk geçer. Ülkemizin en soğuk yeridir. Kışın
yağan karlar uzun süre erimeden bekler. Yaz mevsimi ise kısa, serin ve
yağışlı geçer. Bu nedenle bölümün bitki örtüsü gür çayırlardır. Yükseklerde
ise yer yer ormanlara rastlanır.
Nüfusun büyük kısmı
ovalarda toplanmıştır. Bölümdeki il merkezleri Erzurum, Kars, Iğdır ve
Ardahan’ dır. Erzurum bölümün ticaret, sanayi ve kültür merkezidir.
Bölümdeki diğer önemli yerleşim yerleri ise Sarıkamış ve Kağızman’ dır.
Bölümde halkın en önemli
geçim kaynağı hayvancılıktır. Tarım alanlarının az, çayır ve meraların fazla
olması hayvancılığın gelişmesini sağlamıştır. Bölüm yurdumuzun başlıca
hayvancılık merkezlerindendir. En fazla sığır ve koyun yetiştirilir. Tarım
alanları Erzurum ve Iğdır ovalarıdır. Iğdır’ ın yükseltisi az olduğu için
çevresinde göre farklı bir iklim görülür. Burada en fazla pamuk, buğday,
şeker pancarı, sebze ve meyve yetiştirilir.
Erzurum’ da şeker, çimento, dokuma, yem fabrikaları
ile et kombinaları kurulmuştur. Ayrıca kereste, şeker, çimento, yem, iplik
fabrikaları da vardır. Kars’ ta ise genellikle hayvansal ürünleri işleyen
fabrikalar bulunur.
Erzurum, Kars ve Ardahan' daki tarihî eserler ile
Palandöken ve Sarıkamış' taki kayak merkezleri turist çeken yerlerdir.
|
|
|
|
|
|
Yukarı Murat - Van Bölümü: |
|
Murat ırmağının doğduğu yer ile Van gölünün
çevresini içine alır. Bölüm sönmüş volkan dağları tarafından ikiye
ayrılmıştır. Bu dağlar, Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı' dır. Ayrıca
bölümde Bingöl ve Şerafettin dağları da yer alır. Bu dağlar arasında düz
alanlar vardır. Bunlar, Muş, Eleşkirt, Malazgirt ve Bulanık ovalarıdır.
Bölümdeki akarsuları Fırat' ın kolu olan Murat ırmağı ile Dicle' nin kolu
olan Botan çayı oluşturur. Bölümde bulunan Van gölü ülkemizin en büyük
gölüdür. Göl, turizm ve su ürünleri açısından bölüm ekonomisine katkı
sağlar.
Bölümde karasal iklim etkilidir. En yaygın bitki örtüsü bozkırlardır.
Yağışın arttığı dağ yamaçlarında ise ormanlara rastlanır.
Bölümde nüfus çok seyrektir. Nüfusun çoğu ovalarda toplanmıştır. Bölümdeki
il merkezleri Van, Ağrı ve Muş' tur. En büyük yerleşim yeri Van' dır. Diğer
önemli yerleşim yerleri ise Malazgirt, Tatvan, Erciş ve Doğu Beyazıt' tır.
Halkın geçim kaynaklarının başında hayvancılık gelir. Bölümde özellikle
küçükbaş hayvancılık gelişmiştir. Tarım alanlarının az olması insanları
hayvancılığa yöneltmiştir. Van gölü çevresi ile vadi ve ovalarda tarım
yapılır. En fazla buğday ve arpa yetiştirilir. Sulama yapılabilen yerlerde
ise şeker pancarı ile sebze ve meyve yetiştirilir.
Bölümde turistlerin ilgisini çekebilecek yerler, Van gölü, Ağrı dağı, Nemrut
dağı krateri ve İshak Paşa Sarayı' dır.
|
|
|
|
|
|
Hakkâri Bölümü: |
|
Ülkemizin güneydoğu köşesini oluşturur.
Ülkemizin en dağlık alanı burasıdır. Buradaki dağlar Güneydoğu Toroslar’ ın
uzantıları olan Hakkâri ve Buzul dağlarıdır.
Bölümün başlıca düzlüğü İran sınırında yer alan
2000 metre yükseklikteki Yüksekova' dır. Bölümün akarsuları Dicle' nin
kolları olan Büyük Zap ve Botan çaylarıdır.
Bölümde şiddetli bir karasal iklim görülür. Kış mevsimi uzun ve kar yağışlı
geçmektedir. Engebeli arazi üzerine yağan karlar bölümde her yıl çığ
oluşmasına yol açar.
Bölüm ülkemizin en seyrek nüfuslu yerlerindendir. Arazinin çok dağlık
olmasından dolayı bölümde tarım, ulaşım, ticaret ve sanayi gelişmemiştir. Bu
yüzden bölüm ülkemizin en az gelişmiş yerlerindendir. Bölümdeki il
merkezleri Hakkâri ve Şırnak' tır.
Halkın başlıca geçim kaynağı küçükbaş hayvan yetiştiriciliği ve ticaretidir.
Bölümde arıcılık da yapılmaktadır. Çok az olan tarım alanlarında genellikle
buğday ve çavdar ekimi yapılır.
Bölümde sadece Şırnak' taki asfaltit yatakları yer altı kaynağı olarak
bulunur. Bölümde ulaşım, sanayi, ticaret ve turizm gelişmemiştir. Ülkemizin
en geri kalmış yerlerinden biridir.
|
|
|
|
|
|
Yüzey
Şekilleri: |
|
Yer şekillerini; sıradağlar,geniş plâtolar
ve ovalarla çukur alanlar oluşturur. Ovaların çoğu genç faylarla
sınırlandığından deprem alanlarıdır. Doğu Anadolu yüzey şekillerinin
ana çizgileri, bölgeyi batı-doğu doğrultusunda boylayan yay
biçimindeki dağ sıralarıyla meydana gelir. Bu dağ sıraları, alçak ve
dalgalı düzlüklerle birbirinden ayrılırlar. Bu düzlükler üzerinde
ayrıca dağ kütleleri yükselir, aralarına da çukur ovaları girer.
Yüzey şekillerinin genel doğrultusuna göre, Doğu Anadolu relyefi
kuzeyden güneye şöyle takip edilebilir:
Kuzeybatıda Kuzey Anadolu Dağları’ nın Doğu Anadolu
yaylasına komşu olan iç sırası: bölgenin sınırı içerisinde uzanan
Kelkit Çoruh Dağları: Kızıldağ (3.025m), Çimen(2.700m) dağları ve
daha ötede Çoruh Oltu havzasındaki dağlar.
Bu dağların gerisinde Erzurum Kars yaylası. Çoğu yerde
lav örtüsüyle kaplı; yüksekliği 1.5002.000m. Yayla üzerinde basık
dağ sıraları: Dumludağ (3.200m), Allahüekber dağı (3.111m), Kısırdağ
(3.150m) gibi; yayla içine girmiş çukur ovaları; Erzincan Ovası
(yüksekliği: 1.200), Erzurum Ovası (yüksekliği: 1.800-1.900m),
Pasinler Ovası (1.650m), Sürmeliçukur Iğdır Ovası (800900m).
Doğu Anadolu’ nun ortasında Karasu (Fırat) ve Aras
vadilerine güneyden paralel olarak uzanan büyük sırt: Karasu-Aras
dağları. Bunlar Monzur (3.250m), Mercan (3.463m dağlarıyla başlayıp
Palandöken (3.017m), Çakmak (3.060m), Perli (3.200m) dağı üzerinden
Ağrı volkan kütlesine kadar uzanır.
Büyük Ağrı konisi Türkiye’ nin en yüksek
doruğudur (5.165m). Karasu-Aras dağları, güney batıda Uzunyayla
yöresindeki kesintiden sonra Orta Toroslar’ a bağlandığı gibi,
doğuda Ağrı volkan kütlesi ötesinde İran ortasındaki dağlara devam
eder.
Sözü geçen merkezî sırtın güneyinde Van
Gölü havzası ve bunun batısında Murat havzası. Her iki havza da
güneyde, güneydoğu Toros yayına dayanır; Ağrı Nemrut dağları
arasında sıralanan bir sönmüş volkan dizisi (Tendürek dağı 3.542m,
Süphan dağı 1.200.000 ölçekli harita ya göre 4.434m, Nemrut dağı
2.802m) ile birbirinden ayrılır.
Van Gölü havzası, doğuda İran sınır
dağlarında yüksekliği 3.000m’ yi aşan tepelere dayanan yüksek bir
yayla (Erk dağı 3.200m) ile batıda Van Gölü’ nün kapladığı geniş bir
çukur alandan meydana gelir.
Murat havzasında ise
Murat ırmağı boyunca uzanan sıra ovalar arasında Bingöl (3.200m)
gibi dağ kütleleri göze çarpar. Doğu Beyazıt ovası (2.000m),
Karaköse-Eleşkirt ovası (1.650m), Malazgirt ovası (1.500m), Muş
ovası (1.200m), Elâzığ ovası veya Uluova (1.050m).
Güneydoğu Toroslar, Doğu Anadolu’ yu güneyden
sınırlayan bir yaydır. Batı kesiminde geniş ve orta derecede yüksek
(Malatya dağları; Akdağ 2.605m),orta kesiminde dar ve az yüksek
(Maden dağları; Hazarbaba dağı 2.285m), doğuya doğru gitgide geniş
ve çok yüksektir. (Bitlis dağları 3.500, Hakkari dağları; Cilo
dağının Reşko tepesi 4.168m).
Bölgede dağlardan sonra
en fazla alan kaplayan yer şekli plâtolardır. Platolar, Fırat ve
Aras nehirlerinin kolları tarafından parçalanmıştır. En büyük
plâtosu ‘’Erzurum Kars Platosu’’ dur. Bölgede yer alan dağ kuşakları
arasındaki çöküntü oluklarında ovalar yer almaktadır.
Birinci çöküntü
kuşağını; Ardahan, Göle ve Çıldır Gölü, ikinci
çöküntü kuşağını; Erzurum, Erzincan, Pasinler,
Horasan ve Iğdır Ovaları Üçüncü çöküntü kuşağını ise;
Malatya, Elazığ,
Bingöl, Muş ve Van Gölü çanakları ve
bunlar içerisinde yer alan ovalar oluşturur.
Doğu Anadolu Bölgesi’
nde yer alan Aras ve Kura nehirleri sularını ülkemiz toprakları
dışarısında Hazar Denizi’ ne dökerler. Fırat, Dicle ve Zap nehirleri
ise sularını yine ülkemiz dışarısında Basra Körfezi’ ne dökerler.
Bölge akarsularının
rejimi düzensizdir. Bunun nedeni; yağış rejiminin düzensizliği ve
kış yağışlarının kar şeklinde düşmesidir.
Kışın yağan karlar
erimeden uzun süre yerde kaldığı için akarsuların debileri
azalmaktadır. İlk bahar ve yaz aylarında eriyen karlar akarsuların
debilerinin yükselmesine ve coşkun bir şekilde akmasına yol açar.
Bölge akarsularının hidroelektrik enerji potansiyeli
yüksektir. Bunun nedeni; yükselti ve eğimlerinin fazla olmasıdır.
Bölgedeki fay hatları üzerinde göller oluşmuştur.
Türkiye’ nin en büyük gölü olan Van Gölü başta olmak üzere Çıldır,
Nazik, Erçek, Hazar, Balık ve Bulanık gölleri bölge sınırları
içerisinde yer alır. Van Gölü Türkiye’ nin ikinci büyük kapalı
havzasını oluşturur. |
|
|
|
|
|
İklim ve bitki örtüsü: |
|
Doğu Anadolu iklimi,
çok sert olarak özetlenebilir. Mevsimler ve gündüz-gece arasındaki
ısı farkları çok fazladır.
Yazlar ova kesimlerinde
gündüzleri pek sıcak olur. (Malatya en sıcak ayının ortalama
sıcaklığı 29C, maksimum gölgede 41C), fakat yayla kesimlerinde daha
serin geçer (en sıcak ay ortalaması 17C ve gölgede 34C). Kışlar her
yerde çok soğuk ve sürekli, kuzeydoğuya doğru daha serttir.
Denizlerden uzaklığı yüzünden az yağışlı olmakla
birlikte bölgenin dağlık yapısı İç Anadolu’ ya göre yağış bakımından
bir üstünlük sağlar.
Özellikle dağların yağış getiren rüzgara açık
olmayan yamaçlarında ve çukur alanlarda az (Malatya 371mm, Iğdır 255mm,
Erzurum 471mm, Van 378mm); mesela Güneydoğu Toroslar’ ın güneybatıya bakan
yüzeyinde pek boldur. (Sason 1.216mm, Lice 1.194 mm).
Yağış rejimi bakımından Doğu Anadolu’ nun büyük bir kısmında (Güneydoğu
Anadolu ve Akdeniz Bölgesi’ de, hatta İç Anadolu’ da olduğu gibi) yaz
mevsimi kurak geçer, yağışlar kış mevsiminde olur; bazen de kışla beraber
ilkbahar aylarına kayar (Gecikmiş Akdeniz rejimi). Yalnız bölgenin kuzeydoğu
kesiminde (Erzurum-Kars Bölümü) bu bakımdan önemli bir değişiklik olur: yaz
kuraklığı silinir, yaz en yağışlı mevsim hâline gelirken kurak mevsim
kalmamakla beraber kış en az yağışlı mevsim olur.
İklimin bu durumu,
tabiî bitki örtüsünde ormanların neden az yer tuttuğunu (alçak
yerlerde yazların kuru ve çok sıcak geçmesi, yüksek kesimlerde
yazların kısa ve serin geçmesi) aydınlatır.
Bölgenin doğal bitki
örtüsü bozkırdır. İlkbahar yağışlarıyla yeşeren bozkırlar yaz
yağışlarıyla sararırlar. Yüksek kesimlerde (Erzurum-Kars yaylası)
uzun boylu dağ çayırları görülür.
Bölgede sarıçam
ormanları da bulunur. Yağışların fazla olduğu dağ eteklerinde meşe
ormanlarına rastlanır. Bölge Türkiye ormanlarının %11’ ine sahip
olup, orman alanları bakımında 5. sırada yer alır. |
|
|
|
|
|
Tarım ve hayvancılık: |
|
Sanayi kuruluşları yetersiz olan Doğu Anadolu Bölgesi
halkı geçimini, başta hayvancılık olmak üzere tarımdan sağlar. Bölgenin
hayvancılığa çok elverişli olan Erzurum-Kars Bölümü’ nde yüksek nitelikli
sığırlar yetiştirilir.
Çok sayıda
küçükbaş hayvan besleyen göçer aşiretler yazın sürülerini bölgenin öteki
kesimlerindeki yüksek yaylalarda otlatır.
Bitkisel
üretime elverişli alanlar, bölge yüzölçümünün ancak %10’ unu kaplar. Bu
alanın büyük bölümünde tahıl ekimi yapılır.
Tahıldan başka baklagiller,
şeker pancarı, meyve, sebze, pamuk ve az miktarda da tütün yetiştirilir.
Pamuk yetiştirilen kuytu Iğdır, Malatya ve Elazığ
ovalarını yanı sıra Erzincan Ovası ile Van Gölü çevresinde meyve bahçeleri
çok yer tutar.
|
|
|
|
|
|
Yeraltı zenginlikleri: |
|
Yeraltı
kaynakları bakımından oldukça zengin sayılan Doğu Anadolu Bölgesi’ nde Afşin
ve Elbistan’ da linyit, Hekimhan ve Divriği yörelerinde bakır, Guleman
yöresinde krom, Maden yöresinde bakır, Keban ve Baskil yöresinde de gümüşlü
kurşun yatakları vardır. Keban ve Karakaya hidroelektrik, Afşin-Elbistan
termik santralleri bölgenin başlıca enerji üretim kuruluşlarıdır.
Madencilik
alanında yurt ekonomisine katkısı önemlidir: Tüm yurtta çıkarılan bakırın
%50’ si, kromun %70’ i, demirin %75’ i, mabünganezin %35’ i, baritin %75’ i,
çinko ve kaya tuzunun önemli bir kısmı bu bölgeden elde edilir. Bölgenin
maden yatakları zengindir. |
|
|
|
|
|
Sanayi: |
|
Büyük kentler çevresinde kurulan
sanayilerin başlıcaları pamuklu dokuma, iplik, şeker, süttozu, un, peynir,
yem, sigara ve çimento fabrikaları ile et kombinalarıdır.
Bölgenin elektrik enerjisi
üretimindeki payı büyüktür. Sadece Keban santrali tüm Türkiye
üretiminin %25’ ini gerçekleştirmektedir. Yapımı devam eden yeni
hidroelektrik santralleri bittiğinde, bölge bu yönüyle çok daha
büyük bir önem kazanacaktır. Türkiye’ de hidroelektrik üretimine
elverişli akarsu potansiyelinin üçte biri bu bölgede bulunmaktadır. |
|
|
|
|
|
Nüfus
ve yerleşme: |
|
Doğu Anadolu Bölgesi en az
nüfuslu ikinci bölgemizdir. Yaklaşık 5 milyon nüfusu ile km2’ ye 34 kişi
düşer. Nüfus yoğunluğu en az olan bölgemizdir. Bunun nedeni; nüfus
miktarının az, bölge yüzölçümünün fazla olmasıdır.
Bölgede kırsal nüfus şehir
nüfusundan fazladır. Diğer bölgelere sürekli göç verir. Bunun nedeni; iş
imkanlarının sınırlı olmasıdır.
Nüfus, bölgenin kuzey ve güneyindeki çöküntü ovalarında
toplanmıştır. Erzurum, Erzincan, Malatya, Elazığ, Ağrı, Iğdır, Kars, Van,
Bitlis, Bingöl, Tunceli, Hakkâri, Şırnak, Ardahan bölgedeki başlıca il
merkezleridir.
Bölgenin kırsal kesimlerinde
hayvancılığın yoğun olarak yapıldığı kom ve mezra yerleşmeleri vardır.
Kırsal yerleşim alanları küçük ve dağınık birimler hâlinde dağ etekleri ve
vadi boylarına dağılmıştır.
Tarımsal alanları kısıtlı,
sanayi işyerleri yetersiz olan bölge halkının artan nüfusu içinde işsiz
kalan kesimi, ülkenin ekonomik olanakları daha gelişmiş olan yörelerine göç
etmek zorunda kalmaktadır.
|
|
|
|
|
|
Ulaşım: |
|
Kışların sert ve uzun geçmesi, arazinin
dağlık olması ulaşımı güçleştirir. Bölgede doğu-batı yönünde uzanan
tektonik oluklar ve akarsu vadileri ulaşım açısından kolaylıklar
sağlamaktadır.
Dağlık Hakkari Bölümü ulaşımın
en zor sağlandığı yerdir. Diğer bölümler kara ve demiryolu ile iç bölgelere
bağlanmıştır. Ayrıca hava yolu ile ülkenin bir çok kentine ulaşım
sağlanmaktadır.
|
|
|
|
|
|
Tarihi
Eserler ve Turizm: |
|
Doğu Anadolu Bölgesi’
nin turizm kaynaklarını tarihî eserler ve doğal güzellikler
oluşturur.
Ulaşım yetersizliği, iklimin
elverişsizliği turizmin gelişmesini engellemiştir.
Doğu Anadolu Bölgesi’ nde
turistlerin en çok ilgisini çeken yerler, İshak Paşa
Sarayı’ nın bulunduğu Doğu Beyazıt, Ağrı
Dağı, Kommagene Krallığı dönemine ait
kalıntıların bulunduğu Nemrut Dağı, Muradiye ve
Gürlevik Çağlayanı ile Van Gölü’ ndeki Akdamar Adası’
dır.
|
|
|
|
|
|
